تاملی بر برخی برداشت‌ها از مفاهیم جدید کتابداری

۰۶ بهمن ۱۳۹۳

تاملی بر برخی برداشت‌ها از مفاهیم جدید کتابداری

سید مهدی طاهری

لیزنا، سید مهدی طاهری، عضو هیأت علمی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فعالیت­های علمی همواره در جهت تامین نیازهای مادی و معنوی بشر انجام گرفته است. این فعالیت­ها، ابتدا -در عصر صنعتی- بهبود وضعیت مادی جامعه انسانی را مد نظر قرار دادند. اما پس از بهبود نسبی زندگی مادی، به سمت تعالی روحی و معنوی بشر تمایل یافتند. گستردگی توجه به این تعالی به حدی بود که موجب پیدایش عصر جدیدی به نام عصر فراصنعتی (یا اطلاعاتی) شد. در این عصر اطلاعات و دانش به عنوان غذای روح بشر، کالای اساسی و رایج بازار نیازهای انسانی گشت.

نمایی از نرم افزار کتابداری مبین نگارش پیشرفته

در عصر جدید، توسعه تحولات و پیشرفت­ها در حوزه فناوری­های اطلاعاتی و ارتباطی بیش از دیگر فناوری­ها بوده است. ظهور فناوری­هایی چون رایانه، فناوری­های پیشرفته مخابراتی (ماهواره­ها، و …)، شبکه­های اطلاعاتی و ارتباطی ، حاصل این تحولات بودند. این فناوری­ها نه تنها بر روی خدمات، تجارت، و تبادل کالای اطلاعات و دانش تاثیر گذاردند، بلکه موجب به وجود آمدن مفاهیم و دانش­هایی جدید هم چون جامعه اطلاعاتی، اقتصاد دانایی-محور، و جز آن گردیدند.

از سوی دیگر، علم اطلاعات و کتابخانه (کتابداری و اطلاع رسانی) -که به طور ویژه به کیفیت، کاربرد، جریان، و مدیریت اطلاعات و دانش می­پردازد، همواره در طول تاریخ به منظور پاسخگویی به نیازهای پژوهشگران و نیازمندان اطلاعاتی، از آخرین فناوری­های مرتبط بهره­مند بوده است. از این رو، ارتباط تنگاتنگ میان علم اطلاعات و فناوری­های نوین اطلاعاتی و ارتباطی از یک سو، و رویکرد جدید بشر به فراگیری و کسب اطلاعات و دانش (در عصر فراصنعتی) از سوی دیگر، حوزه علم اطلاعات را با تحولاتی چشمگیر، و بسیار رو به رشد روبرو نموده است. تحولات مذکور تغییر مفاهیم قبلی حوزه، و پیدایش مفاهیم جدید را در سطحی وسیع­تر نسبت به دیگر حوزه­های دانش بشری باعث گردیده است. این تحولات گسترده، و غیر بومی بودن علم اطلاعات، انبوهه­ای از مفاهیم و مباحث جدید را وارد جامعه کتابداری و اطلاع رسانی ایران کرده است. در این میان، درک و برداشت جامعه فعال این حوزه –به عنوان اولین و ساده­ترین بازخورد- قدری قابل تامل است.

بررسی تحلیلی (با کمی هم چاشنی دیدگاه انتقادی)، درک و به کارگیری این مفاهیم جدید در بروندادها و مجامع علمی را چندان مطلوب ارزیابی نمی­کند. برداشت و استفاده نه چندان صحیح و جامع از این مفاهیم می­تواند خاستگاه برخی انحرافات علمی، و رواج و تداول اشتباهات گردد، بر روی آموزش و پژوهش حوزه تاثیر منفی گذارده، فعالیت­ها و تلاش­های حرفه­ای را مخدوش نماید. این نه تنها بیانگر پویایی حوزه نیست، بلکه نوعی پسرفت محسوب می­شود. سطحی گرایی را جایگزین عمق گرایی می­کند، و کمی گرایی را به جای کیفی گرایی رویکرد غالب می­سازد. اجازه تولید بازخوردهای مناسب به بستر و بافت مفاهیم جدید -به عنوان نکات جدید – را سلب نموده، فاصله گسترش دانش حرفه­ای مرتبط با حوزه علم اطلاعات در کشور را با کشورهای تولید کننده آن مفاهیم افزایش می­دهد.

به عنوان نمونه می­توان به برخی از این برداشت­های نادرست که در بافت بروندادهای علمی و مجامع تخصصی مطرح، و برخی نیز متداول گردیده در ذیل اشاره نمود. اگر چه این موارد نمونه –با توجه به گرایش موضوعی نگارنده، بیشتر در حوزه ذخیره و بازیابی اطلاعات و کتابخانه­های دیجیتالی است، اما بدون تردید چنین مواردی در دیگر حوزه­های فرعی علم اطلاعات نیز وجود دارد:

به کارگیری اصطلاحات “کتابخانه الکترونیکی”، “کتابخانه دیجیتالی”، و “کتابخانه مجازی” به عنوان مفاهیمی متفاوت؛ مقایسه استاندارد “قواعد فهرستنویسی انگلو-امریکن (AACR۲)”–به عنوان دستورالعمل­هایی برای تعیین، استخراج، و ثبت ارزش­ها (مقادیر) عناصر فراداده­ای- با طرح­های فراداده­ای چون هسته دوبلین؛ کاربرد اصطلاحنامه­ها فقط برای سازماندهی اسناد و مدارک و مقاله­ها (مواد غیر کتابی)؛ قلمداد مدل مفهومی “ملزومات کارکردی پیشینه­های کتابشناختی (FRBR)” به عنوان استاندارد فراداده­ای، یا فرمت ذخیره و بازیابی اطلاعات (فرمت FRBR)، و یا شیء گرا نبودن این مدل از لحاظ رویکردی؛ قلمداد نسل جدید قواعد فهرستنویسی یعنی “استاندارد توصیف و دسترسی به منبع (RDA)” به عنوان استاندارد فراداده­ای، و مقایسه با استانداردهای فراداده­ای؛ جایگزینی مدل مفهومی ملزومات کارکردی پیشینه­های کتابشناختی (FRBR)” با استاندارد فراداده­ای MARC (صرف نظر از توسعه­ها و اقدامات استراتژیک این استاندارد برای محیط اطلاعاتی جدید، و عدم توجه به بستر پیاده سازی مدل­های مفهومی)؛ درک نادرست از مدل­های اطلاعاتی توزیعی و متمرکز؛ شناخت ناقص و نادرست نسبت به برخی استانداردها و رویه­ها (از جمله پروتکل Z۳۹,۵۰، استاندارد کدگذاری و انتقال فراداده (METS)، و …) ، ابهام در تفاوت ماهیتی استانداردها؛ نسبت دادن کارکردهای نادرست به برخی استانداردها، و … از جمله مواردی هستند که با برداشت­های نادرست همراه بوده اند.

چنان که خاستگاه این برداشت­های نادرست، و اشتباهات مفهومی و کارکردی مد نظر باشد، به طور کلی می­توان دلایل و عواملی چند را بر شمرد:

  • عدم مطالعه کافی، عمیق و جدید در باره مفاهیم و تحولات در حوزه های فناوری و نیز ذخیره و بازیابی اطلاعات، و در نتیجه عدم کسب دانش به معنای درست آن؛
  • استفاده از معیارهای کمی (تعدد بروندادهای علمی) برای ارزیابی پژوهشگران و حرفه­مندان به عنوان  فرهنگ حاکم بر محیط­ها و سازمان­های علمی و آکادمیک (حرکت از عمق به سطح)؛
  • عدم توجه کافی به تحولات و رویکردهای رویه­ها، استانداردها، ابزارها، و فنون (از جمله تغییر نگرش­ها و رویکردها به نظام­ها و محیط­های اطلاعاتی جدید نسبت به سنتی)؛
  • غلبه رویکردها و نگرش­های صرفا تجاری بر مباحث و مفاهیم علمی (از جمله کاربرد نادرست واژه پشتیبانی نسبت به قابلیت­ها و استانداردها در نرم افزارهای کتابخانه­ای و مدیریت اطلاعات؛ رواج اصطلاحات و مفاهیم جدید با برداشت­های نادرست، و جدا از بستر و مفاهیم مرتبط از طریق شرکت­های نرم افزاری)؛
  • انتخاب رویکرد نسبتا انفعالی از سوی جامعه متخصص نسبت به تحولات و فعالیت­های حرفه­ای؛
  • خلاء وجود گروه­ها و مراجع علمی سازمان یافته برای تبیین و بومی سازی مفاهیم و مباحث جدید (کمیته­ها و شوراهای تخصصی و …

بدیهی است علاوه بر موارد اشاره شده، دلایل و عوامل دیگری نیز وجود دارند که باعث پیدایش این مسئله در جامعه علمی می­شوند. به نظر می­رسد اقدامات ذیل از سوی جامعه کتابداری و اطلاع رسانی ایران می­تواند از شدت این مسئله کاسته، پویایی جامعه بومی، و اشتراک در توسعه مفاهیم جدید را به ارمغان آورد:

  • مطالعه عمیق مقالات و کتابهای جدید، آگاهی از محتوا و رویکرد همایشهای تخصصی، و شناخت دقیق مفاهیم و مباحث جدید از سوی جامعه حرفه­مند؛
  • برگزاری کارگاه­ها، همایش­ها، و نشست­های تخصصی با هدف تبیین مفاهیم جدید؛
  • پرورش روحیه تفکر انتقادی در جامعه کتابداری و اطلاع رسانی، و ایفای نقش فعال با هدف پالایش فعالیت­ها و بروندادهای علمی، و حرکت در مسیر درست دانش برای همگامی با پیشرفت­های حوزه. این اقدام می­تواند در قالب تدوین مقالات انتقادی، نشست­های نقد و بررسی، کرسی­های نظریه پردازی، و … باشد؛
  • فراهم ساختن امکان پرسش، بحث و استنتاج از مباحث در پایان همایشهای تخصصی؛
  • تشکیل کمیته­ای تخصصی از سوی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران برای ارائه تصویر و درکی صحیح و روشن از مباحث و مفاهیم جدید (عنوان پیشنهادی: کمیته استانداردها و تبیین مفاهیم جدید)؛
  • حضور کتابداران و اطلاع رسانان جوان و علاقه­مند با توجه به داشتن فرصت بیشتر و توانایی­های جسمی و فکری بالاتر در مباحث نظری به جای توجه صرف به تلاش­های اجرایی (عملیاتی) (در برابر این تفکر که جوانان باید فقط کار عملیاتی انجام دهند تا تجربه کسب کنند)؛
  • افزایش سواد اطلاعاتی و سواد فنی-رایانه­ای با توجه به ارتباط تنگاتنگ علم اطلاعات با فناوری­های نوین اطلاعاتی. 

تدوین این مطالب از سوی نگارنده فقط بیان دغدغه­ای بود که ذکر آن مهم به نظر می­رسید. به هیچ وجه هدف، انتقاد از اشخاص حقیقی و حقوقی خاصی نیست. تنوع نمونه­­های یاد شده از برداشت­های نادرست و اشتباهات دلیلی بر این مطلب است. در پایان آرزومند پویایی، نشاط، و  رشد بیشتر جامعه فرهیخته کتابداری و اطلاع رسانی ایران هستم.

برگرفته از:طاهری، مهدی. « تاملی بر برخی برداشت‌ها از مفاهیم جدید کتابداری ». پایگاه خبری کتابداری و اطلاع رسانی ایران (لیزنا). سخن هفته شماره ۱۰. ۲۰ دی ۱۳۸۹.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *